Er zijn vier manieren (dimensies) waarop we naar menselijke relaties kunnen kijken: die van de feiten, de psychologie, de interactie en relationele ethiek. Deze vier zijn van elkaar te onderscheiden, maar niet te scheiden. Elk dimensie is altijd verbonden met de andere drie dimensies van menselijke relaties. De relationele ethiek is de overkoepelende dimensie – de basis en het vertrekpunt. Dit noemen we de contextuele benadering.

Er zijn vier manieren (dimensies) waarop we naar menselijke relaties kunnen kijken: die van de feiten, de psychologie, de interactie en relationele ethiek. Deze vier zijn van elkaar te onderscheiden, maar niet te scheiden. Elk dimensie is altijd verbonden met de andere drie dimensies van menselijke relaties. De relationele ethiek is de overkoepelende dimensie – de basis en het vertrekpunt. Dit noemen we de contextuele benadering.

Feiten

Wil je iemands levensloop enigszins begrijpen dan begin je ermee de feiten op een rijtje te zetten. Het gaat dan om belangrijke gebeurtenissen en gegevens die het bestaan van de ander in hoge mate beïnvloeden en grote invloed hebben op zijn gedrag in relaties. Feiten zijn o.a. het geslacht, de leeftijd, gezinssituatie, situatie gezin van herkomst, de plaats in de kinderrij, de invloed van de persoonlijkheidsstructuur, de gezondheidssituatie, genetische zaken, achtergronden van vaders- en moederszijde, partnerkeus, overlijden van een dierbare, maatschappelijke positie, werk, werkeloosheid, etc.

Soms is een probleem eenvoudig op te lossen door in te grijpen in de feiten. Bijvoorbeeld door veranderingen in de organisatie en regelingen aan te brengen. Maar dat kan lang niet altijd. Meestal is het zaak om te leren anders met de onveranderbare feiten om te gaan. Dat vereist een andere kijk op de feiten. Feiten staan nooit los van de persoon.

Psychologie

We kunnen iemands gedrag in relaties ook proberen te begrijpen vanuit de psychologische dimensie. Hoe heeft iemand de feiten en ervaringen in zijn leven verwerkt, wat deden de feiten voor de ontwikkeling van zijn persoonlijkheid, hoe beleeft iemand zichzelf en anderen, hoe groot is zijn zelfvertrouwen, wat zijn zijn verlangens en idealen? Natuurlijk gekoppeld aan de ontwikkelingspsychologische fase waarin iemand zich bevindt.

Soms is iemands moeite of probleem in hoofdzaak van psychische aard en is psychische hulp afdoende om anders met de feiten om te gaan, bijvoorbeeld een training om met faalangst om te gaan, oefeningen om weerbaarder te worden of om agressieve neigingen in toom te houden, of gewoon een goed gesprek. De psyche staat nooit los van de feiten. Tegelijk is duidelijk dat elk probleem te maken heeft met menselijke relaties: er is altijd sprake van contacten met anderen, van interactie.

Interactie

Relationeel gedrag wordt, dat zegt het woord al, mede bepaald door allerlei vormen van interactie, zoals communicatiepatronen en onderlinge beïnvloeding. Daarin spelen termen als machtsverhoudingen, onderhandelen, coalitievorming een rol. Zelden staat een feit of een psychische gesteldheid los van een of andere vorm van interactie.

Relationele ethiek

De eerste drie manieren worden veel meer gebruikt en kennen we door en door. De Hongaarse psychiater Ivan Boszormenyi-Nagy voegde er een vierde manier aan toe die hij de ‘relationeel ethische’ noemde. Gedrag in relaties kun je ook bekijken vanuit het ethische gehalte ervan: rechtvaardigheid.

De kern van iedere relatie is het evenwicht tussen geven en ontvangen. We geven aandacht, vriendschap, liefde aan de ander, maar als we daar nooit iets voor terugkrijgen, verschraalt de relatie. Wanneer we in een relatie investeren is het rechtvaardig dat we daar iets voor terugkrijgen.

Vanzelfsprekend is het geven en ontvangen in de ene relatie sterker en diepgaander dan in de andere. De relatie tussen een ouder en kind is bijvoorbeeld anders dan tussen een kapper en klant.

Een relatie bestaat dus bij de gratie van het evenwicht tussen geven en ontvangen. Als dat evenwicht verstoord wordt is herstel mogelijk door terug te geven. Als ik veel gedaan heb voor een vriend, voor een leerling, voor de school, dan staan deze bij mij in het krijt: zij moeten iets teruggeven, al was het maar dankbaarheid. Dat houdt het evenwicht in stand en in beweging.

Nagy noemt deze dimensie een ethische. Ethiek wordt niet bedoeld een geheel van maatschappelijk overeengekomen normen of ethische systeem. Hij bedoelt universeel menselijke billijkheid, rechtvaardigheid in relaties. Daarin speelt de groeps- en familiecultuur natuurlijk wel een rol. Maar wat mensen in hun relatie rechtvaardig vinden wordt uiteindelijk binnen die relatie zelf bepaald. De relatie besluit welk evenwicht er moet zijn tussen geven en nemen, en daarin bestaan grote verschillen. De baby die lacht tegen zijn moeder geeft evenzeer terug als de school die afscheid neemt van een leraar met een passend cadeau.

Contextuele coaching is een benadering die problemen en levensvragen niet los ziet van wat generaties lang is doorgegeven en ontvangen. De verbondenheid die er is met je man/vrouw, kinderen, ouders, grootouders en andere belangrijke (familie)relaties vormen die ‘context’. Elke hulpvraag wordt vanuit die context benaderd.

Contextuele coaching is een preventieve én herstellende manier van werken in individuele, familie, gezins- en ook werkrelaties omdat het rekening houdt met afkomst én toekomst. De coaching heet daarom ook wel intergenerationeel. Loyaliteit, rechtvaardigheid en betrouwbaarheid zijn belangrijke aspecten in de dynamiek van menselijke relaties. Als er ergens iets mis gaat tussen mensen dan is het vaak in dit gebied. Het zijn vaak deze aspecten waar mensen persoonlijk en in relatie met anderen in het leven van alledag tegenaan kunnen botsen. Het gevolg daarvan kan zijn dat de balans van geven en ontvangen verstoord wordt en men niet meer toekomt aan het bieden van gepaste en verantwoorde zorg. Dit kan zo verstorend werken dat ook de volgende generatie daar mee te maken krijgt. In de coaching zijn het dan ook deze aspecten die veel aandacht vragen en krijgen.